Pedja
администратор
староседелац
 Ван мреже
Пол: 
Организација: DataVoyage
Име и презиме: Предраг Супуровић
Струка: програмер
Поруке: 1.960
|
 |
« Одговор #2 у: 11.43 ч. 05.06.2006. » |
|
Petnaest velikih hrišćanskih praznika
Dok su se Sloveni uveliko upravljali prema svom kalendaru, imajući u njemu uvedene i praznike vlastitih božanstava, za to vreme nije postojao hrišćanski kalendar, niti su bili utvrđeni praznici u njemu, a takođe ni računanje vremena od Hristova rođenja. Prvi koji je došao do zamisli da se godine računaju od Hristova rođenja, i to uzeo za početak nove, hrišćanske, ere, bio je rimski monah, a papski arhivar, Dionisije Mali (Dionisius EXiguus, oko 556), za koga se kaže da je bio Skit poreklom. On je 525. godine predložio odbrojavanje godina od Hristova rođenja, što je po njemu prozvano Dionisijevom erom. Međutim, takvo računanje vremena se počelo prihvatati tek od VIII-X veka. Pada u oči da naznaka o skitskom poreklu Dionisijevom namerno zamagljuje njegovu etničku pripadnost. U vreme Dionisija su Skiti odavno sišli sa istorijske pozornice, poslednji odblesak njihove države je na Krimu u II veku, posle čega im se zatire etnička samostalnost i oni se utapaju u druge narode koji su živeli na području koje su nastanjivali, a u kojem su slovenski narodi bili najzastupljeniji.
Današnju osnovicu kalendarskog praznovanja u Srba čine petnaest velikih hrišćanskih praznika, u koje se broje osam Hristovih (Božić, Bogojavljenje, Sretenje, Cveti, Spasovdan, Trojice, Preobraženje, Krstovdan), četiri Bogorodičina (Rođenje, Vavedenje, Blagovesti, Uspenje), dva Pretečina (Ivanjdan, Usekovanje) i jedan vrhovnih apostola (Petrovdan), a nad njima je, po učenju Crkve, praznik nad praznicima Petnaest velikih hrišćanskih praznika - Uskrs.
U crkvi se još kao veliki praznici broje Obrezanje Hristovo i Pokrov Bogorodičin. Međutim, Obrezanje Hristovo u srpskom narodu nije prihvaćeno, jer mu je i sam obred obrezanja ili sunećenja tuđ. Praznovanje Pokrova je osobito razvijeno u Rusa, dok je ono kod nas postalo pretežno ženska i materinska svetkovina.
Po značaju se još izdvajaju i praznici označeni u kalendaru crvenim slovom - Sabor Jovana Krstitelja, Sveti Sava, Sveta Tri jerarha, Veliki petak, Đurđevdan, Sveti Ćirilo i Metodije, Sveti car Konstantin i carica Jelena, Vidovdan, Sveti Ilija, Sveta Petka, Mitrovdan, Sveti arhanđel Mihailo i Sveti Nikola. Ovom nizu pripada i Sveti Stefan, koji je trećeg dana Božića.
Ukupno je tokom godine važnih ili tzv. zapovednih praznika 32.
U Evropi, pa kasnije u celom svetu, u službenu upotrebu ušao je kalendar starog Rima, na različit način skrpljenih naziva meseca, od koji su neki skroz pogrešni. Na primer, deveti mesec - septembar, naziva se "sedmim", deseti oktobar - osmim...
Međutim, uvođenje, utvrđivanje i ustaljivanje svetkovanja ovih praznika je trajalo oko hiljadu godina - od III do XII veka, a nekih i kasnije, dok je u Srpskoj pravoslavnoj crkvi ovaj posao zaokružen krajem XVIII veka.
Treba imati u vidu da su u prvim vekovima hrišćani bili progonjeni, jer je hrišćanstvo, diljem Rimskog carstva, na čijem tlu je poniklo, bilo zabranjena vera, te je prirodno da su svoje nazore i obrede držali dalje od očiju javnosti. S početka je hrišćanstvo bilo religija robova i sirotinje, pa su se propovednici, pripadnici i sledbenici hrišćanstva sklanjali kao isposnici po palestinskoj goleti i sinajskoj pustinji, ili se skrivali po rimskim katakombama. Stoga je prirodno da se u tom vremenu ne može govoriti ni o ustaljenom ni o celovitom hrišćanskom praznovanju, a još manje o tome da je ono imalo opšti narodni karakter.
Prvi Hristov praznik, Bogojavljenje, slavi se od četvrtog veka
Tek od Milanskog edikta (313. godine), kada je hrišćansto priznato kao dozvoljena vera, a pogotovu kada je za cara Konstantina (306-337) postalo zvanična državna religija, može se govoriti o opštem crkvenom i narodnom praznovanju hrišćanskih praznika. Ali ni tada ne svuda, jer je hristijanizacija Evrope trajala sve do XIII veka.
Sama povest najvećih hrišćanskih praznika je istovremeno i slika primanja i prihvatanja novog religijskog učenja i, naporedo s tim, razvitka hrišćanske crkvene organizacije.
Hristovi praznici. Od svih zapovednih hrišćanskih praznika samo dva imaju koren i predistoriju u Starom zavetu - Pasha i Pedesetnica. Pasha je judejski praznik koji se slavio, i danas slavi, u spomen izbavljenja izrailjskog naroda iz Egipta, a Pedesetnica ili "praznik sedmica", jer biva sedam sedmica ili u pedeseti dan posle Pashe, svetkovana je kao praznik početka žetve pšenice.
Nedelja je u slovenskom kalendaru dan kad se "ne dela". Ponedeljak je dan po nedelji, četvrtak je četvrti a petak - peti. Sve po poretku rednih brojeva, osim srede - srednjeg sedmičnog dana. Naziv za subotu kasnije je "pozajmljen" od Asiraca, zato što je kod Slovena taj dan bio "bezimen", posvećen zlom božanstvu čije se ime nije smelo ni pominjati.
Iznikao iz Pashe, najveći hrišćanski rpaznik Uskrs, koji Judeji ne priznaju, utvrđen je sa datumom i načinom svetkovanja od IV do VIII stoleća. U tom vremenu je i Pedesetnica, za razliku od judejske, izdvojena u praznik Duhova - Silazak Svetog Duha na apostole, čime je utemeljena Hristova crkva na zemlji. Od Pedesetnice je krajem IV veka izdvojeno Vaznesenje (Spasovdan) u zaseban praznik.
Ostali i veliki Hristovi ili Gospodnji praznici su nastajali u spomen važnih događaja u životu Isusa Hrista. Najranije je počela da se slavi njegova pojava - Bogojavljenje, kao praznik duhovnog krštenja. Slavljenje je začeto početkom III veka u Egiptu (215), a u IV veku je preneto u Trakiju (304) i Galiju (361).
Krstovdan (Vozdviženije Časnog i Životvornog Krsta) je prvi put proslavljen na Golgoti 335. godine.
Rođenje Hristovo (Roždestvo) počinje, po pojedinim provincijama da se slavi tek u IV i V veku. U Rimu, u kojem je dotad slavljen mnogobožački praznik boga sunca, prvi put je proslavljeno 25. decembra 354. godine, u Carigradu četvrt veka kasnije (25. decembra 379. godine), u Kapadokiji 383, u Aleksandriji 432, a u samom Jerusalimu se praznovanje nije ustalilo do sredine VI veka. Sretenje se prvi put praznuje krajem IV veka u Jerusalimu, u Vizantiji 542, a na Zapadu ni do kraja VII veka nije svuda uvedeno. Praznovanje Cveti je začeto u Jerusalimu u IV veku, odakle je rašireno VII-IX veka, a praznovanje Preobraženja je nastalo i rašireno od VI do VIII veka, dok je crkveno usaglašavanje praznovanja Velikog petka trajalo od V do XII veka. Prvi tragovi praznika Obrezanja Hristova potiču iz VIII veka, a u vezi su sa potiskivanjem paganskog svetkovanja Nove godine u Rimu.
Bogorodičini praznici. Praznovanje spomena Bogorodice nastaje relativno kasno. Prvi među njima je Roždestvo Presvete Bogorodice (Mala Gospojina), uvedeno u Vizantiji i prihvaćeno u Rimu krajem VI veka, a po zapadnoj Evropi je njegovo ustaljivanje provođeno do IX veka. Blagovesti i Uspenje (Velika Gospojina) se uvode i ustaljuju u VII stoleću, kako na Istoku tako i Zapadu. Praznik Pokrova je nastao u XII veku, dok se Vavedenje, uvedeno na Istoku u VIII veku, počinje na Zapadu praznovati tek od XIV veka.
Ostali veliki i zapovedni praznici. Praznici Svetog Jovana Rođenje i Usekovanje se slave od IV veka na Istoku, a od V veka na Zapadu, dok je svetkovanje Sabora Svetog Jovana Krstitelja ustanovljeno u VII veku. Praznovanje Sabora Svetog apostola Petra i Pavla (Petrovdan) je ustanovljeno i rašireno u IV i V veku.
Računanje godina po Hristu, započeto između osmog i desetog veka, prvi je predložio Dionisije Mali, oko 550 godine. Za njega piše da je bio Skit poreklom. Zanimljivo! U to vreme Skiti više nisu postojali na istorijskoj pozornici, poslednji odblesak ovog izčezlog naroda pojavio se u trećem veku, na Krimu, posle čega su se utopili u slovenske narode. Pominjanje da je Dionisije Mali i skitskog porekla, trebalo je, najverovatnije, da prikrije njegovu pravu etničku pripadnost.
U IV veku je nastalo praznovanje Svetog arhanđela Mihaila i Svetog prvomučenika Stefana, a u V veku Svetog Dimitrija (Mitrovdan) i Svetog Georgija (Đurđevdan). Sveti Ilija se nalazi u mesecoslovima tek VIII-IX veka. Praznovanje Svetog Konstantina i Jelene i Svetog Nikole potiče od IX veka, a od XI veka Svete Petke i Sveta Tri jerarha (1084).
Za Srpsku pravoslavnu crkvu i narod od naročitog je značaja svetkovanje Svetog Save, slovenskih prosvetitelja Svetog Ćirila i Metodija i Vidovdana. Sveti Sava je od svoje smrti (1235) slavljen kao svetitelj, praznik Svetog Ćirila i Metodija, kao Dan slovenske pismenosti, ustanovljen je 1863. godine, a Vidovdan je unet u kalendare tek 1892. godine.
Adresa popa koji jariće krštava
Dakle, ustaljivanje petnaest najvećih hrišćanskih praznika je trajalo punih dvanaest vekova (III-XIV vek), a ustaljivanje ostalih zapovednih praznika u Srpskoj pravoslavnoj crkvi, gledano od vremena njenog osamostaljivanja (1219), trajalo je oko sedam vekova. Same ove činjenice dovoljno objašnjavaju zašto je u običajnom životu naroda Evrope, a posebno Srba, sačuvano mnoštvo prethrišćanskih sastojaka ili što je u življenju i praznovanju, tokom minulih stoleća, stvoren vidljiv sloj obredne i religijske simbioze.
Hristijanizacija je bila dug i dobrim delom bolan proces. Privođenje hrišćanstvu je bilo ponekad dragovoljno, a ponekad nasilno. S druge strane, potiskivanje i odbacivanje stare vere je teklo nedosledno i po načinima neujednačeno - ponekad je obračun s njom bio surov, a ponekad strpljiv i kompromisan.
Slovenska mitologija, pod kojom podrazumevamo sveukupnost mitoloških predstava drevnih Slovena (Praslovena) od pradavnine do vremena njihovog kulturnog i jezičkog jedinstva, odnosno do kraja prvog tisućleća naše ere, iako fragmentarno očuvana, svedoči o razvijenosti starog slovenskog Panteona i verovanja. Do pre deset vekova je među slovenskim narodima postojala celovita i u mnogome za sve jedinstvena mitolško- religiozna osnova i predstava o svetu i životu, čuvana i razvijana od praslovenske davnine. Premda se ne može govoriti o jedinstvenom Panteonu Zapadnih i Baltičkih, Istočnih i Južnih Slovena, podudarnosti i sličnosti u njihovim razlikama su više nego očigledne. Danas su nam, između ostalih, sa više ili manje pojedinosti, poznata božanstva najvišeg stupnja i njihova uloga u obrednim, pravnim, privrednim i vojnim pojavama određenih etničkih i plemenskih zajednica - Perun, Hors, Dažbog ili Dabog, Stribog, Simargl, Mokoš, Veles, Svarog i Svarožić, Rujevit, Porevit, troglava božanstva Triglav i Trojan, sa četiri lica Porenut, svevideći Svetovid - Vid, zatim bogovi određenih godišnjih doba - Jarilo (Jarovit, Geruvit, lat.), Kupalo, Kostroma, božanstva društvenih pojava - Radogost (Radhošt), proizvodnih sila prirode - Pripegala, mladalačke razdraganosti - Lada, LJeljo, pretka zaštitnika - Čur, kao i božanstva niže ravni - sudbine i kobi (Sud, Usud; Dolja, Liho), istine i laži (Pravda, Krivda), bolesti i smrti (Nav, Morena), rađanja i života (Rod, Živa), groznice i uzrujanosti (lihoradki), ovaploćenja smrti (mari, mora), rodoslovni heroji (Kij, Šćek, Horiv) i mitski preci (Čeh, Leh, Krak), mitološka bića (Div), čudovišta zmajolike prirode, ličnosti iz predanja i priča (Baba Jaga, Baš-čelik, gorski, vodeni i morski car, šumska majka), duhovi doma (domovie) i drveća (lešie), rusalke, vile, u životinjskom obličju (medved, vuk) i brojna vanprirodna bića. Sve je to, naravno, nalazilo mesta u starom slovenskom kalendaru, a mnogo je, uz razumljive preinake, ali i bez njih, uneto i u prihvaćeni hrišćanski kalendar i smešteno uz hrišćanske praznike, pa i uz one najglavnije.
Verska netrpeljivost, iza koje su, po pravilu, pogotovu kad je reč o Slovenima, stajali drugi razlozi i pobude, donosila je ratove, pokolje, razaranja svetilišta, rušenje idola. Pravoslavna crkva je u tom pogledu bila tolerantnija, što se posebno ogleda u mudrom delovanju svetoga Save, čijim su prosvetiteljskim umećem premošćena dva nedovoljno uspela prethodna pokrštavanja Srba.
Osmanlijska najezda i njeno viševekovno zavojevanje naših krajeva unazadili su Srpsku pravoslavnu crkvu i narod je, uz oskudno i nedovoljno učeno sveštenstvo, u osnovi čuvao hrišćanska uverenja i pripadnost, uprkos raznim nedaćama i seobama koje su za posledicu imale kidanje mnogih niti i tokova narodnog života.
Isprečujući se i odolevajući Osmanlijama i islamu, Srbi su čuvali i negovali svoje tradicijsko nasleđe, nalazeći u tome potvrde svoje istorijske prošlosti, etničke svesti, verskih osobenosti i kulturne samobitnosti. U sklopu tako čuvanog nasleđa uzajamno su prožimani hrišćanski nauk i drevna predačka verovanja i običaji, iz čijih su se doticaja iznedrivali, ljupki i dirljivi u svojoj naivnoj čistoti, oplemenjeni sadržaji sa ljudskom dimenzijom života i verovanja.
Otuda Srbi praznuju Roždestvo Hristovo kao Božić, sa badnjakom i slamom, kao i mnogim očiglednim obeležjima kulta predaka, što je nesumnjivi znak očuvanosti pradavnih verovanja. Obrezanje Hristovo se u narodnoj masi i ne pominje, nego se toga dana praznuje Srpska Nova Godina. Bogojavljenje se svetkuje kao Vodokršće ili Vodica, što je takođe zaostatak iz slovenske drevnosti, Sretenje kao sretanje zime i leta, Todorova subota kao dan mitskih konjanika todoraca, Lazareva subota kao Vrbica, Vaznesenje kao Spasovdan, sa svim jasnim otiscima svetkovine starog božanstva Perunova, kao što se oni razaznaju i u praznovanju Ilindana. Sveti Vlasije je dobio atribute Velesa, boga stoke, a Sveti Đorđe prolećnog Jarila. Rođenje Sv. Jovana Preteče se živopisno slavilo kao Ivanjdan, uz očuvane ostatke letnjeg slovenskog praznika Ivana Kupala, Preobraženje kao preobražavanje prirode, i sl., a mnogi hrišćanski svetitelji su dobili više ili manje izmenjene narodske biografije. Uza sve to, sačuvana je i slava ili krsno ime kao najviši znak etničke i hrišćanske osobenosti.
Strogi teolozi Zapada, navodni verski čistunci, na osnovu ovoga su naše svetosavsko pravoslavlje označili kao "slovensko dvojeverje". Da se pod ovom optužujućom naznakom skriva prava pobuda, a iz istorije znamo kako je mračno njeno lice, vidi se iz toga što njihovom čistunstvu ni najmanje ne smeta to što su se, sa znanjem i blagoslovom Svete Stolice u Rimu i njenog verskog poglavara, dešavale i dešavaju mnoge stvari koje su ne samo nesaobrazne nego i duboko protivne osnovnim hrišćanskim zakonima i načelima.
Za neuputan i nedoličan rad srpski narod ima poslovicu koja glasi: Zaludan pop i jariće krštava, a na desetak minuta hoda od Svete Stolice i dan danas se, uz najveće hrišćanske praznike, izvodi stoka kod crkve, gde sveštenici blagosiljaju magarce, mule, koze, kao i kućne ljubimce - pse, mačke i papagaje, pa i majmune. I sad, stočna slava ili goveđa bogomolja kod Srba je "dvojeverje", a njihova rabota - čisto hrišćanstvo! Naše povorke krstonoša ili bela nedelja sa prerušenim učesnicima su paganski zaostatak, a njihove procesije i bučni karnevali i maškare, koje nastoje unovčiti kao turističke atrakcije, treba da važe kao bogougodne radnje, itd.
Primećujući duhovito da se ne može tvrditi da istorija počinje sa Novgorodom, jer je pre toga morao postojati bar jedan grad da bi Novgorod dobio nazvanje koje ima, Boris Rebinder - pokazujući ubedljivo da su "civilizovani" narodi, koji su napisali svetsku istoriju, to jest Grci, Rimljani i, u naše vreme, Nemci, uvek predstavljali Stare Slovene kao opasne zapuštene varvare, koji, po njima, nisu znali ništa drugo do da zapodevaju kavgu".
Ne ulazeći dalje u istorijsko i versko licemerje, želimo samo da naglasimo da su, na isti način kao i Srbi, i ostali evropski narodi, gradeći svoje običaje, nastojali da svoju životnu svakodnevicu obogate lepotom i značenjima koji izražavaju iskonsku ljudsku težnju da se što sadržajnije traje ispod zvezda.
Ali, i da time završimo, slovenski narodi, a poglavito Srbi među njima, učinili su to temeljnije, produhovljenije i to bogatstvo svog nasleđa očuvali celovitije.
Srpski običajni kalendar to najbolje potvrđuje.
|
